محيط زيست
استان مازندران با توجه به همجواري با درياي خزر و نواحي جلگه اي در بخش شمالي و نواحي كوهستاني و مرتفع جنوبي از شرايط اقليمي و زيستگاهي متنوعي برخوردار است . ايجاد تعادل و توازن ميان محيط زيست طبيعي و فعاليتهاي بشر از موارد مهمي است كه بايد در برنامه ريزي هاي توسعه اقتصادي و اجتماعي مد نظر قرار گيرد .
محيط زيست انساني ، حيواني و گياهي در هم تنيده است . گسسته شدن هر يك از اين رشته ها ، محيط زيست را دچار تنگنا و عقب ماندگي روز افزون مينمايد و رشد جمعيت بازتابهاي منفي و تخريبي در استفاده بهينه و به هنگام از سرزمين را در پي خواهد داشت .
تبديل سطح وسيعي از كشتزارها به شهر و شهركها ، بهره برداريهاي نادرست از جنگلها ، چراي بيرويه دام و نيز ساير تجاوزات به حريم اين منابع با ارزش حياتي ،خطر بيابان زايي و بوجود آمدن بحرانهاي زيست محيطي شديدي را در عرصه محيط زيست محتمل ساخته اند.
با مديريت درست فعاليتهاي اقتصادي و انساني ميتوان به حفظ و تداوم بهرهمندي از منابع طبيعي تجديد شونده خدادادي ( جنگل ، مرتع ، دريا و … ) اميدوار بود . مشكلات استان مازندران در بخش حفاظت از محيط زيست انساني عبارت است از دفع غير بهداشتي زباله ها در تمام شهرها ، دفع فاضلابهاي خانگي روستايي در حاشيه منازل مسكوني به دليل نبود سامانه مناسب فاضلاب و بالا بودن سطح آبهاي زير زميني و در بخش حفاظت از محيط زيست طبيعي عبارت است از : دفع غير استاندارد فاضلاب هاي صنعتي ، آلودگي رودخانه ها و دريا و تخريب جنگل و مرتع .
زيست بومهاي طبيعي جانوري و گياهي
وضعيت اقليمي ، منبع غني آبهاي زير زميني ، بارشهاي فراوان و رطوبت كافي موجب گرديده تا پهنه گسترده اي از استان با جنگل هاي انبوه و مراتع سرسبز و خرم و انواع گياهان و جانوران در زيستگاهها ، زيست بومهاي مختلفي را تشكيل دهد . اين زيست بومها شامل زيست بومهاي جنگلي ، مرتعي و آبي است كه از جمله مهمترين زيست بومهاي طبيعي در استان و كشور ( برخي از آنها در دنيا) به شمار ميروند . مناطق حفاظت شده و تحت نظارت محيط زيست ، مناطقي از محيط طبيعي است كه برابر مقررات ويژه اداره ميشود و به مناطق چهارگانه شهرت دارند . اين مناطق عبارتند از :
1) پارك ملي : مناطق بكر و نمونه هاي برجسته از مظاهر طبيعي كه با هدف حفظ اكوسيستم و استفاده علمي و آموزشي ايجاد و تحت مديريت قرار ميگيرد و هر گونه بهرهبرداري و دخالت در آن ممنوع ميباشد .
2) منطقه حفاظت شده : محدوده اي از عرصه هاي منابع طبيعي كه به لحاظ ضرورت حفظ و تكثير نسل جانوران و گياهان و احيا آنها ضمن رعايت حقوق و بهرهبرداري جوامع محلي ايجاد گرديدهاند .
3) پناهگاه حيات وحش : به محدوده اي از منابع و زيستگاههاي طبيعي نمونه و با هدف حفظ و احيا نسل گونه هاي گياهي و جانوري نادر و در معرض خطر انقراض اطلاق ميگردد.
4) اثر طبيعي ملي : منطقه حفاظت شده اي است كه عمدتاً براي حفاظت سيماي طبيعي ويژه و پديده هاي نمونه و نادر گياهي – جانوري بي نظير و يادمانهاي تاريخي تحت مديريت قرار ميگيرد .
مناطق چهارگانه به دليل ارزش هاي ويژه زيستگاهي ، ژئومورفولوژيكي ، وجود گونههاي گياهي و جانوري به عنوان مناطق شاهد و ذخيره ژنتيكي به منظور مقايسه با مناطق پيراموني حفاظت ميشوند . محفوظ ماندن سيماي طبيعي آنها موجب توجه مراكز علمي ، پژوهشي ، فرهنگي ، آموزشي و گردشگران داخلي و خارجي شده است .
مهمترين مناطق چهارگانه استان مازندران در جدول 4-34 درج گرديده است . اين مناطق حدود 21 درصد از مساحت استان را در بر مي گيرد. در سالهاي اخير در اثر تخريب وعقب نشيني جنگلها و دخل و تصرفات انساني در مراتع كوهستاني ، اكوسيستم خزري با مجموعه زيستي موجود آن در معرض خطر قرار گرفته و صرف انرژي و سرمايه بيشتري جهت حمايت از مهمترين مجموعه زيستي كشور را الزامي ساخته است . به همين منظور شوراي عالي حفاظت محيط زيست طي دستورالعملي مقرر كرده تا 10 درصد از جنگلهاي كشور به صورت حفاظت شده تحت نظر قرار گيرند كه اداره كل حفاظت محيط زيست مازندران 10 منطقه جنگلي مازندران را تحت حفاظت محيط زيست درآورده است .
همچنين 8 منطقه پشتوانه جدول با وسعتي برابر 131400 هكتار كه 5/5 درصد مساحت استان را شامل ميشود به عنوان مناطق شكار ممنوع به منظور حفظ جمعيت حيات وحش در كانونهاي زيستي پشتوانه وجود دارد .
از نظر بهرهبرداري اقتصادي و چگونگي ارتباط انسان با مناطق تحت مديريت سازمان حفاظت محيط زيست ، اين مناطق به دو گروه تقسيم ميشوند . نخست ، مناطقي كه هر گونه دخل و تصرف انساني و بهره برداري اقتصادي مستقيم از آنها ممنوع است . دوم مناطقي كه گرچه در اختيار سازمان حفاظت محيط زيست قرار دارد ، امّا ارتباط اقتصادي انسان با
محيط زيست در اين مناطق وجود دارد . در زيستگاه هاي حفاظت شده غير ممنوعه ، بهره برداري اصولي و معقول كه تأثير غير قابل جبراني نداشته باشد ، آزاد است . امّا از يكسو ، كمبود نيروي انساني و اعتبار و از سوي ديگر ، ناهماهنگي در امر بهره برداري از منابع مختلف زيست (جنگل و معدن) ، احداث راه ، تبديل زمين ، چراي بيرويه ، شكار غير مجاز ، موجب تخريب بخش وسيعي از زيستگاهها شده است .
تأثير فعاليت هاي انساني بر محيط زيست استان مازندران
به طور كلي آلودگي هاي محيط زيست استان را ميتوان با توجه به نوع منابع آلاينده در سه گروه : 1) آلودگي شهري و روستايي 2) آلودگي كشاورزي 3) آلودگي صنعت و معدن مورد بررسي قرار داد .
1- آلودگي شهري و روستايي : از مهمترين عوامل آلودگي شهري و روستايي مواد زائد جامد ميباشد كه از اماكن مسكوني و خدماتي نظير بيمارستانها ، رستورانها ، كشتارگاهها ، گرمابهها و زهكشها دفع ميشود . بي توجهي به امر جمع آوري و دفع مواد زائد جامد به علت كميت و كيفيت گوناگون مواد ، توسعه بي رويه شهرها ، محدوديت و نبود فناوري مناسب ميباشد . توجه به آلودگي هاي محيط و مقابله با آن از طريق برنامه هاي مختلف زيست محيطي از جمله مديريت مواد زائد جامد ، اكنون به صورت گسترده در بهداشت و اقتصاد استان مطرح است .
مشكلات مديريت پسماند در استان به دليل ويژگيهاي جغرافيايي ، اقليمي ، جمعيتي و نيز خصوصيات اقتصادي ، اجتماعي ، به رغم مطالعات موردي اجرا شده ، به نتايج قابل قبولي منتهي نگرديده است . روشهاي پر هزينه و سنتي در جمعآوري و حمل زباله و استفاده سنتي از جايگاه دفع دائمي ، پيامدهاي زيست محيطي منفي بسياري را باعث شده است . به طور كلي مشكلات مديريت پسماند شهري و روستايي در مازندران عبارتند از :
- عدم ارائه و اجراي طرح دفن بهداشتي .
- عدم انجام تفكيك از مبدا .
- عدم احداث كارخانه كمپوست و زباله سوز به ويژه براي زباله هاي بيمارستاني .
- وجود بعضي از مراكز دفع زباله در مجاورت رودخانه ، دريا ، داخل جنگل و مناطق مسكوني.
اقدامات اداره كل حفاظت محيط زيست استان در اين بخش عبارتند از :
- صدور 4 مجوز براي گزينه هاي پيشنهادي دفع زباله .
- پيگيري تصويب قانون مديريت پسماندها .
- پيگيري موضوع ملي شدن زباله استان .
- انجام پايش هفتگي از مراكز دفع و پيگيري حقوقي مسئولين ذيربط از مراجع قضايي .
2-آلودگي ناشي از كشاورزي : مازندران از قطب هاي بزرگ كشاورزي كشور محسوب مي شود و سطحي بسيار بالا از زمين هاي آن زير كشت انواع محصولات كشاورزي است . مصرف بي رويه انواع كودهاي شيميايي و سموم دفع آفات نباتي موجب آلودگي هاي بسيار شديدي در منابع آب هاي سطحي و زير زميني استان گرديده است . پسماندهاي كشاورزي از مهمترين منابع آلوده كننده زيست بوم هاي آبي استان به شمار مي آيد.
3- آلودگي ناشي از صنايع و معادن : موقعيت مطلوب جهت توسعه صنايع در مازندران ، نظير راههاي دسترسي مناسب ، وجود كانسارهاي مختلف ، موجب شده كه در دهه اخير واحدهاي صنعتي بسياري در استان ايجاد شود. در نتيجه توسعه روز افزون صنايع و افزايش بهره برداري از معادن ، ميزان آلودگي ناشي از فعاليت اين واحدها در محيط زيست استان نيز روز به روز شدت بيشتري يافته و انواع فاضلابهاي آلاينده از طريق واحدهاي صنعتي وارد آبهاي زيرزميني و سطحي استان گرديده است . اين فاضلاب ها حاوي مقادير زيادي مواد شيميايي ، باقيمانده فلزات سنگين و مواد غير قابل تجزيه ميباشند .
فعاليت هاي حفاظت محيط زيست در مازندران
1) فعاليت هاي اداره كل حفاظت محيط زيست مازندران
اداره كل حفاظت محيط زيست مازندران به عنوان دستگاه دولتي مسئول در اين بخش براي اجراي ضوابط زيست محيطي آب ، هوا و خاك و جلوگيري از تخريب منابع زيستگاهي گياهي و جانوري اين اقدامات را به عمل ميآورد :
- شناسايي و بررسي مواد آلاينده و نحوه استقرار واحدهاي صنعتي و كشاورزي .
- تهيه و ابلاغ مقررات و ضوابط و پيگيري جرايم و تخلفات زيست محيطي .
- صدور پروانه شكار و صيد .
جمع اعتبارات بخش حفاظت محيط زيست از محل اعتبارات استاني در سال 1383 مبلغ 21555 ميليون ريال بوده كه نسبت به سال گذشته حدود 7/16 درصد افزايش يافته است . از جمع اين اعتبارات ، مبلغ 4350 ميليون ريال در 6 طرح و 9 پروژه صرف اجراي پروژه هاي تملك داراييهاي سرمايه اي ( عمراني) و 17205 ميليون ريال آن صرف امور هزينه اي (جاري) سازمان شده است ( جدول شماره 4-36 ) .
فعاليت سازمان هاي غير دولتي (NGO)
تشكل غير دولتي زيست محيطي ، تشكلي داوطلبانه و غير انتفاعي است كه دولت در امور آن دخالت ندارد و هدف اصلي آن فعاليت در زمينه محيط زيست است . در شهرهاي مختلف استان مازندران ، سازمان ها و نهادهاي مردمي در كار جلب مشاركت مردم در حفاظت محيط زيست فعال هستند . تنها در صورتي ميتوان به پيشگيري يا دست كم كاهش تغييرات نامطلوب در شرايط طبيعي و اختلال در زندگي طبيعي بشر اميدوار بود كه تمام افراد جامعه با درك ارزشهاي انساني و حياتي طبيعت ، مشاركت جدي از خود نشان دهند .
در حال حاضر سازمان هاي غير دولتي زيست محيطي در ايران جايگاه سياسي و اجتماعي شايسته اي ندارند . اين سازمانها در مجموع ، تاكنون توان كمي براي دستيابي به مشاركت مردمي داشته اند . مهمترين مشكل اين سازمانها محدوديتهاي قانوني ، حقوقي و سياسي است. براي ايجاد و فعال سازي سازمانهاي غير دولتي زيست محيطي در كشور بايد بستر مناسب سياسي ، اجتماعي و اقتصادي ايجاد شود . از ديگر مشكلات اين سازمان ها ميتوان نبود سازماندهي ، ناكافي بودن ارتباطات فرهنگي و آموزش هاي مورد نياز و نبود بودجه و منابع مالي را نام برد .شايد بتوان يكي از روش هاي موفقيت در امر حفاظت محيط ريست را حضور نمايندگان تشكل هاي غير دولتي در حوزه هاي سياستگذاري و برنامه ريزي در بخش دانست . مضافاً اينكه رسانه گروهي ( مطبوعات ، صدا و سيما) ، مدارس ، دانشگاهها ميتوانند آموزش گروه هاي مختلف جامعه را در اين بخشي به عهده بگيرند .
مناطق حفاظت شده استان براساس گونه هاي حيواني و گياهي
|
شهرستان
|
منطقه
|
مساحت
(هكتار)
|
|
بهشهر ، نكا
|
پارك ملي پابند
|
22000
|
|
بهشهر
|
پناهگاه حيات وحش ميانكاله
|
68800
|
|
ساري
|
پارك ملي كياسر
|
8000
|
|
ساري
|
پناهگاه حيات وحش سمسكنده
|
990
|
|
ساري
|
پناهگاه حيات وحش دودانگه و چهاردانگه
|
16600
|
|
ساري
|
پناهگاه حيات وحش دشت ناز
|
55
|
|
بابلسر
|
پناهگاه حيات وحش فريدونكنار
|
90
|
|
آمل
|
اثرطبيعي ملي دماوند
|
3000
|
|
نور، نوشهر،چالوس
|
منطقه حفاظت شده البرز مركزي و شمالي
|
292000
|
|
چالوس
|
اثر بخشي طبيعي ملي قله هاي سهگانه (علمكوه،سياه كو، تخت سليمان)
|
3000
|
|
تنكابن
|
اثر طبيعي ملي خشكه داران
|
264
|
|
نكا
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي هزار جريب نكا
|
6294
|
|
ساري
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي پولا
|
3748
|
|
سوادكوه
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي اساس
|
3000
|
|
سوادكوه
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي خيبوس و انجيلسي
|
3434
|
|
سوادكوه
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي آبشار
|
3593
|
|
سوادكوه
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي شش رودبار
|
7997
|
|
آمل – نور
|
منطقه10 درصد حفاظت شده جنگلي سياهبيشه هزار و لسي كوه
|
15564
|
|
نور
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي واز
|
9718
|
|
چالوس
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي چهارباغ
|
19832
|
|
تنكابن
|
منطقه 10 درصد حفاظت شده جنگلي بلس كوه
|
11304
|
|
جمع كل
|
499283
|
مأخذ : اداره كل حفاظت محيط زيست مازندران .
مناطق پشتوانه يا شكارممنوع در محيط زيست
|
شهرستان
|
منطقه
|
مساحت(هكتار)
|
|
بهشهر، نكا
|
منطقه شكار ممنوع هزار جريب
|
12000
|
|
ساري
|
منطقه شكار ممنوع كياسر
|
10000
|
|
بابل ،سوادكوه
|
منطقه شكار ممنوع لفور
|
10000
|
|
آمل
|
منطقه شكار ممنوع سياه بيشه
|
9000
|
|
آمل
|
منطقه شكار ممنوع چلاو
|
15000
|
|
نور
|
منطقه شكار ممنوع رزن
|
400
|
|
تنكابن
|
منطقه شكار ممنوع دو هزار و سه هزار
|
60000
|
|
رامسر
|
منطقه شكار ممنوع مازي بن و سي بن
|
15000
|
|
جمع كل
|
131400
|
مأخذ : همان .
اعتبارات استاني اداره كل حفاظت محيط زيست مازندران
|
عنوان
|
1382
|
1383
|
درصد تغييرات
|
|
جمع اعتبارات (ميليون ريال )
|
18467
|
21555
|
7/16
|
|
اعتبارات هزينه اي (ميليون ريال)
|
13730
|
17205
|
3/25
|
|
اعتبارات سرمايه اي (ميليون ريال)
|
4737
|
4350
|
9/8-
|
|
تعداد طرح هاي سرمايه اي
|
6
|
6
|
0
|
|
تعداد پروژه هاي سرمايه اي
|
10
|
9
|
1/11-
|
مأخذ : سازمان مديريت و برنامه ريزي مازندران .